Het Oude Centrum van Den Haag, waar ik woon en werk, was ook de laatste woonplaats van Benedictus de Spinoza (1632–1677). Hij bracht hier de laatste jaren van zijn leven door. Juist in deze periode voltooide hij zijn belangrijkste werk.
Spinoza werd geboren in Amsterdam, in een Portugees-Joods gezin. In 1656 werd hij vanwege zijn onorthodoxe denkbeelden uit de Joodse gemeenschap verbannen. Daarna woonde hij achtereenvolgens in Rijnsburg en Voorburg. Toen hij rond 1669 het Theologisch-politiek traktaat had voltooid, raadden vrienden uit Voorburg hem aan naar een grote stad te verhuizen. Hij koos voor Den Haag, toen formeel nog een dorp, maar wel de plaats van het stadhouderlijk hof en de Staten-Generaal. Een jaargeld uit de erfenis van een Amsterdamse vriend maakte hem financieel onafhankelijk, zodat hij niet langer van het slijpen van lenzen hoefde te leven.
In 1670 vestigde Spinoza zich eerst aan de Stille Veerkade. Toen de huur hem te hoog werd, verhuisde hij in 1671 naar het huis aan de Paviljoensgracht 72–74, dat tegenwoordig bekendstaat als het Spinozahuis. Daar huurde hij een sober zolderkamertje aan de straatzijde bij de schilder Hendrick van der Spyck.
Paviljoensgracht
In de jaren aan de Paviljoensgracht voltooide Spinoza in 1675 zijn levenswerk, de Ethica. Vanwege de felle reacties op het eerder verschenen Theologisch-politiek traktaat besloot hij dit boek niet bij leven uit te geven. Daarna begon hij aan het Politiek traktaat, dat onvoltooid bleef. In deze periode sloeg hij ook het aanbod af om hoogleraar te worden in Heidelberg, omdat hij zijn onafhankelijkheid niet wilde verliezen.
Spinoza overleed op 21 februari 1677, vierenveertig jaar oud, aan een longziekte. Op 25 februari werd hij begraven in de Nieuwe Kerk, vlak bij zijn huis. Door de ban kon hij niet op Joodse wijze worden begraven, daarom zorgden vrienden voor een graf in de kerk. Het huurgraf is later geruimd, maar aan de achterzijde van de Nieuwe Kerk herinnert een grafmonument nog aan hem.
Wie vandaag door het Oude Centrum loopt, komt Spinoza dus voortdurend tegen: bij zijn huis, bij de Spinozapoort vanuit de Bierkade en het standbeeld aan de Paviljoensgracht en bij zijn grafmonument bij de Nieuwe Kerk. Het is mede deze nabijheid die mijn belangstelling voor zijn denken telkens opnieuw voedt.
Literatuur
- Johannes Colerus, Korte, dog waaragtige levens-beschryving van Benedictus de Spinoza. Den Haag, 1705.
- Guido van Suchtelen, Spinoza’s sterfhuis aan de Paviljoensgracht. Levensbericht van een Haags monument 1646–1977. Den Haag: J.N. Voorhoeve, 1977.
- Steven Nadler, Spinoza (vertaald door Frans van Zetten). Amsterdam: Atlas, 2001. Oorspronkelijke titel: Spinoza: A Life, Cambridge University Press, 1999.
Online:
- Vereniging Het Spinozahuis — spinozahuis.nl
- Stichting Spinoza Den Haag — spinozadenhaag.nl